ความเป็นมาและสภาพปัญหาของพื้นที่ศึกษา

ลุ่มน้ำชีครอบคลุมพื้นที่ประมาณ 49,130 ตารางกิโลเมตร หรือประมาณ 30,700,000 ไร่ อยู่ในเขตพื้นที่ 13 จังหวัด ได้แก่ ชัยภูมิ นครราชสีมา เพชรบูรณ์ เลย หนองบัวลำภู ขอนแก่น มหาสารคาม อุดรธานี กาฬสินธุ์ ร้อยเอ็ด ยโสธร ศรีสะเกษ และอุบลราชธานี มีประชากรราว 5,939,234 คน โดยมีปริมาณฝนรายปีเฉลี่ย 1,188 มิลลิเมตร และปริมาณน้ำท่ารายปีเฉลี่ย 8,000-9,000 ล้าน ลบ.ม. ความต้องการน้ำทุกภาคส่วน 7,185 ล้าน ลบ.ม. แต่ความสามารถในการเก็บกักน้ำของลุ่มน้ำมีเพียง 6,407 ล้าน ลบ.ม. ลุ่มน้ำชีจึงประสบปัญหาเรื่องน้ำตลอดมา สามารถจัดปัญหาด้านน้ำตามลำดับความสำคัญ ดังนี้ ปัญหาการขาดแคลนน้ำเพื่อการเกษตร การขาดแคลนน้ำอุปโภคบริโภค ปัญหาน้ำท่วมชุมชนเมืองและพื้นที่เกษตร รวมถึงปัญหาคุณภาพน้ำ ที่เกิดจากการปล่อยน้ำทิ้งของชุมชนและโรงงานอุตสาหกรรม การชะล้างของสารเคมีทางการเกษตรลงแหล่งน้ำ และสภาพพื้นที่ที่เป็นดินเค็ม ทั้งนี้ ลุ่มน้ำชีมีพื้นที่ป่าไม้ 5.09 ล้านไร่ คิดเป็นร้อยละ 16.6 ของพื้นที่ลุ่มน้ำ มีพื้นที่การเกษตรประมาณ 20.42 ล้านไร่ คิดเป็นร้อยละ 66.5 ของพื้นที่ลุ่มน้ำ ในจำนวนนี้ เป็นความเหมาะของดินสําหรับพืชไร่ ไม้ผลไม้ยืนต้น มีเนื้อที่ประมาณ 13.32 ล้านไร่ หรือคิดเป็นร้อยละ 65.23 เป็นความเหมาะสมสําหรับปลูกข้าว มีเนื้อที่ประมาณ 4.83 ล้านไร่ หรือคิดเป็นร้อยละ 23.65 ของพื้นที่การเกษตรทั้งหมด

จากสภาพปัจจุบันของลุ่มน้ำชี สำนักงานทรัพยากรน้ำแห่งชาติ (สทนช.) จึงเห็นความจำเป็นของการศึกษาการประเมินสิ่งแวดล้อมระดับยุทธศาสตร์ พื้นที่ลุ่มน้ำชี เพื่อประเมินศักยภาพและข้อจำกัดของสิ่งแวดล้อมในการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำในพื้นที่ลุ่มน้ำชี ที่สามารถนำไปสู่ความสมดุลและการพัฒนาอย่างยั่งยืนทั้งในมิติของเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม รวมถึงเปรียบเทียบทางเลือกในการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำในพื้นที่ลุ่มน้ำชี เพื่อให้การตัดสินใจเป็นไปอย่างรอบคอบและเกิดประโยชน์สูงสุดต่อประเทศชาติและประชาชน ซึ่งสอดคล้องกับประเด็นยุทธศาสตร์ในการพัฒนาการจัดการน้ำเชิงลุ่มน้ำทั้งระบบเพื่อเพิ่มความมั่นคงด้านน้ำ ของประเทศของยุทธศาสตร์ที่ 5 ด้านการสร้างการเติบโตบนคุณภาพชีวิตที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม ภายใต้ยุทธศาสตร์ชาติ 20 ปี (พ.ศ. 2561-2580)

ขอบเขตพื้นที่ศึกษา

ครอบคลุมพื้นที่ลุ่มน้ำชี ซึ่งตั้งอยู่ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ระหว่างเส้นรุ้งที่ 15° 30´ เหนือ ถึงเส้นรุ้งที่ 17° 30´ เหนือ และระหว่างเส้นแวงที่ 101° 30´ตะวันออก ถึงเส้นแวงที่ 104° 30´ ตะวันออก ประกอบด้วย 27 ลุ่มน้ำสาขา (เดิมมี 20 ลุ่มน้ำสาขา) มีแม่น้ำที่สำคัญ คือ แม่น้ำชี เป็นแม่น้ำสายหลัก และมีลำน้ำสาขาต่าง ๆ ได้แก่ น้ำพรม น้ำเชิญ น้ำพอง ลำน้ำปาว น้ำยัง เป็นต้น พื้นที่ส่วนใหญ่ครอบคลุมจังหวัดในภาคอีสานตอนกลาง และบางส่วนของภาคอีสานตอนบน มีอาณาเขตติดต่อ ได้แก่ ทิศเหนือ ติดต่อกับลุ่มน้ำโขง ทิศใต้ ติดต่อกับลุ่มน้ำมูล ทิศตะวันออก ติดต่อกับลุ่มน้ำโขงและลุ่มน้ำมูล ทิศตะวันตก ติดต่อกับลุ่มน้ำป่าสัก

สภาพภูมิประเทศของลุ่มน้ำชีประกอบไปด้วยเทือกเขาสูงทางทิศตะวันออกและทิศเหนือคือเทือกเขาภูพาน ทิศตะวันตกคือเทือกเขาดงพญาเย็น ซึ่งเป็นต้นกำเนิดของแม่น้ำชีและแม่น้ำสาขาที่สำคัญหลายสายส่วนพื้นที่ตอนกลางเป็นที่ราบถึงลูกคลื่นลอนและมีเนินเล็กน้อยทางตอนใต้ของลุ่มน้ำ ลำน้ำสายหลัก คือ แม่น้ำชี แม่น้ำชีมีต้นกำเนิดมาจากยอดเขาในแนวเทือกเขาเพชรบูรณ์ ในเขตอำเภอเกษตรสมบูรณ์ จังหวัดชัยภูมิ ไหลลงมาทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ผ่านอำเภอจัตุรัส และอำเภอเมืองชัยภูมิ แล้วไหลย้อนขึ้นไปทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือผ่านอำเภอคอนสวรรค์ จังหวัดชัยภูมิ อำเภอมัญจาคีรี อำเภอเมืองขอนแก่น และวกลงมาทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ผ่านอำเภอโกสุมพิสัย อำเภอเมืองมหาสารคาม อำเภอเสลภูมิ อำเภอพนมไพร จังหวัดร้อยเอ็ด อำเภอเมืองยโสธร อำเภอมหาชนะชัย จังหวัดยโสธร และอำเภอเขื่องใน จังหวัดอุบลราชธานี ไหลลงมาบรรจบกับแม่น้ำมูลที่อำเภอเมือง จังหวัดอุบลราชธานี ความยาวประมาณ 830 กิโลเมตร สภาพภูมิประเทศโดยทั่วไปของลุ่มน้ำชี ดังแสดงในรูปที่ 1 และขอบเขตลุ่มน้ำสาขาของลุ่มน้ำชี ดังแสดงในรูปที่ 2

รูปที่ 1 สภาพพื้นที่และลำน้ำสาขาลุ่มน้ำชี

รูปที่ 2 ขอบเขตลุ่มน้ำสาขาของลุ่มน้ำชี

วัตถุประสงค์ของการศึกษา

เพื่อศึกษาและจัดทำรายงานการประเมินสิ่งแวดล้อมระดับยุทธศาสตร์ (Strategic Environmental Assessment : SEA) ของการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำในพื้นที่ลุ่มน้ำชี

เพื่อศึกษาและจัดทำรายงานแผนงานตามแนวทางพัฒนาลุ่มน้ำแบบบูรณาการระดับยุทธศาสตร์ (Strategic and Integrated Development Program of River Basin : SIDP) ในพื้นที่ลุ่มน้ำชี

เพื่อศึกษาและจัดทำระบบฐานข้อมูลสารสนเทศของลุ่มน้ำชี สำหรับสำนักงานทรัพยากรน้ำแห่งชาติ และคณะกรรมการลุ่มน้ำ ในการบริหารจัดการน้ำ การจัดทำแผนลุ่มน้ำ การตัดสินใจ การให้ข้อมูลกับผู้ใช้น้ำและประชาชน

วัตถุประสงค์การประชุมร่วมกับคณะกรรมการลุ่มน้ำชี เป็นขั้นตอนของการมีส่วนร่วมในระดับร่วมตัดสินใจ (Empower level) เพื่อการพิจารณาให้ข้อคิดเห็นต่อรายงานในขั้นตอนต่าง ๆ ประกอบด้วย

  • การประชุมคณะกรรมการลุ่มน้ำชีครั้งที่ 1 ขั้นตอนรายงานการเริ่มงาน (กำหนดขอบเขต แผนงาน) วันที่ 1 เมษายน 2562
  • การประชุมคณะกรรมการลุ่มน้ำชีครั้งที่ 2 ขั้นตอนรายงานฉบับกลาง (กำหนดปัญหา สาเหตุ แนวทางเลือกต่าง ๆ ในการพัฒนาเพื่อแก้ไข/บรรเทาปัญหา) ประมาณวันที่ 15 สิงหาคม 2562
  • การประชุมคณะกรรมการลุ่มน้ำชีครั้งที่ 3 ขั้นตอนร่างรายงานฉบับสุดท้าย (ประกอบด้วย รายงานการประเมินสิ่งแวดล้อมระดับยุทธศาสตร์ และรายงานแผนงานตามแนวทางพัฒนาลุ่มน้ำแบบบูรณาการระดับยุทธศาสตร์) เพื่อพิจารณาให้ความคิดเห็น และนำไปปรับปรุงแก้ไขรายงาน ให้เป็นฉบับสมบูรณ์ ประมาณวันที่ 23 ธันวาคม 2562

ระยะเวลาการศึกษา

สำนักงานทรัพยากรน้ำแห่งชาติกำหนดระยะเวลาการศึกษาไว้เท่ากับ 12 เดือน (360 วัน) เริ่มปฏิบัติงานวันที่ 4 กุมภาพันธ์ 2562 สิ้นสุดสัญญาวันที่ 29 มกราคม 2563